Z Piłsudskimi po Łazienkach: Między wielką polityką a ciepłem ogniska domowego

Z Belwederem, Łazienkami Królewskimi i okolicznymi budynkami wiąże się wiele niezwykle ważnych, a często bardzo osobistych wydarzeń z życia Józefa i Aleksandry Piłsudskich. Choć z założenia były to rezydencje służbowe, w latach dwudziestych i trzydziestych XX wieku stały się one niemym świadkiem ich wielkiej miłości, dorastania córek oraz chwil wytchnienia od ciężaru państwowych obowiązków. Prawdziwym, dającym poczucie prywatności domem był dla nich co prawda dworek „Milusin” w Sulejówku, jednak to właśnie wokół Łazienek toczyła się ich warszawska codzienność.

Józef Piłsudski wprowadził się do Belwederu 29 listopada 1918 roku. Przez pierwsze cztery lata pałac ten był jego główną siedzibą – to tam mieszkał, pracował, przyjmował dyplomatów i stamtąd prowadził wojnę z bolszewicką Rosją. Z kolei w latach pomajowych Naczelnik pomieszkiwał także w gmachu Generalnego Inspektoratu Sił Zbrojnych (GISZ) w Alejach Ujazdowskich. Pełniąc tam zwierzchnictwo nad Wojskiem Polskim, nierzadko zostawał w swoim gabinecie na kilka dni, a nawet tygodni. Żona dbała o niego, posyłając mu przez żandarmów domowe obiady, a z czasem GISZ stał się dla Marszałka swoistym azylem, do którego wyjeżdżał w czasie choroby, aby nie sprowadzać jej przygnębiającej atmosfery do rodzinnego domu.

W pierwszych latach niepodległości, z racji pełnionej funkcji głowy państwa, Piłsudskiemu przydzielono do celów reprezentacyjnych Pałac na Wyspie. To tu przyjmował zacnych gości i organizował niewielkie uroczystości wojskowe. Początkowo z pałacowych wnętrz ziała przeraźliwa pustka, lecz na przełomie lat 1921 i 1922 do Polski powróciło wyposażenie ewakuowane wcześniej przez carskich urzędników. Wnętrza znów zapełniły się dziełami sztuki.

Dla Piłsudskich najważniejszym miejscem w tym kompleksie była jednak nieistniejąca już dziś kaplica, przybudowana do zachodniego pawilonu Pałacu na Wyspie. To tam, 25 października 1921 roku, Józef i Aleksandra wzięli ślub, którego udzielił im kapelan ks. Marian Tokarzewski. Później w tej samej kaplicy odbywały się pierwsze komunie ich córek, Wandzi i Jagódki.

Po ślubie w 1921 roku Aleksandra wraz z córkami wprowadziła się do Belwederu. Ponownie zamieszkali tam w 1926 roku po przewrocie majowym, choć Aleksandra nie przepadała za tym budynkiem, uważając, że przypomina on bardziej muzeum niż dom. Ożywiła go jednak swoją działalnością społeczną. Jako honorowa przewodnicząca Stowarzyszenia „Rodzina Wojskowa” zakładała przedszkola i szkoły, a jedna z takich placówek powstała w samym Belwederze. Wkrótce pałac zaczął rozbrzmiewać śmiechem okolicznych dzieci z wojskowych rodzin, co niezwykle cieszyło Marszałka.

Zamknięty wówczas dla osób z zewnątrz Park Belwederski (przyłączony do Łazienek dopiero w 1936 roku) był wielkim placem zabaw. Ponieważ Piłsudski zakazał wycinania drzew, park nieco zdziczał, ale za to stanowił idealne miejsce do letnich rejsów małą łódką i zimowych szaleństw na łyżwach oraz sankach. Na polecenie Aleksandry w parku ustawiono również Domek Magdeburski – drewniany pawilon przewieziony do Warszawy w 1938 roku, w którym Marszałek był więziony w 1917 roku.

Mimo natłoku obowiązków, rodzina potrafiła znaleźć czas na rozrywkę:

• Stara Oranżeria: Józef Piłsudski był wielkim miłośnikiem teatru, opery i śpiewu. Często bywał w Teatrze Królewskim, gdzie na czas wizyt jego i rodziny szykowano specjalną lożę królewską.
• Hipodrom: Zbudowany w Łazienkach w 1927 roku drewniany obiekt regularnie gościł międzynarodowe zawody jeździeckie. Marszałek wraz z córkami lubił spędzać tam czas, obserwując zmagania z trybuny honorowej – zwłaszcza że jeźdźcy walczyli tam o nagrodę jego imienia.

Z historią Piłsudskiego w tej okolicy wiąże się również legendarny Cadillac. Z uwagi na postępującą chorobę Marszałka, w 1934 roku zamówiono w Stanach Zjednoczonych specjalny model tego samochodu z obniżonym progiem, co miało ułatwić mu wsiadanie. Reakcja Józefa Piłsudskiego była jednak bardzo wymowna – usiadł w nim tylko raz, stwierdził z goryczą, że „szykują mu trumnę”, i nigdy więcej do niego nie wsiadł.

Józef Piłsudski zmarł w Belwederze 12 maja 1935 roku. Po jego śmierci Aleksandra postanowiła opuścić pałac, przekazując go na potrzeby tworzonego muzeum pamięci męża. Wraz z córkami zamieszkała w położonej po sąsiedzku, odgrodzonej wielkim gmachem willi przy ulicy Klonowej. Ten przytulny, otoczony owocowymi drzewami domek zapewnił im upragnioną prywatność, a wdowa po Marszałku korzystała w tym czasie ze słynnego Cadillaca jeszcze przez blisko dwa lata.

Szczęśliwe życie rodziny w Warszawie brutalnie przerwała napaść Niemiec na Polskę we wrześniu 1939 roku, zmuszając Aleksandrę i jej córki do ewakuacji do Wielkiej Brytanii. Dziś o Marszałkowej przypomina m.in. niezwykła odmiana róży nazwana w 2021 roku jej imieniem, uroczyście posadzona w Łazienkach przez Stowarzyszenie „Rodzina Wojskowa” i Muzeum Łazienki Królewskie.